کاشت درختچه چندمنظوره زینتی-دارویی سیبکتورن

بررسی کاشت درختچه چندمنظوره زینتی- دارویی خولان یا سنجد تلخ  (Hippophae rhamnoides L.) به منظور احداث فضای سبز و فرآوری محصولات صنایع دارویی

پژوهشگران:

حمید آهنی، مجید جنیدیان

مقدمه:

به منظور یافتن روشهای بهینه کاشت گونه­ مورد نیاز جامعه (به دلیل خواص دارویی و سایر خصوصیات) و سازگار با شرایط زیست محیطی و بر طرف نمودن مشکلات اقتصادی این تحقیق کاربردی انجام خواهد شد. علم کاربردی (Applied science) در کنار علوم پایه و تحقیقات محض (Pure science) می تواند در تولید انبوه و جلوگیری از هزینه های اضافی نهالستانهای جنگلی نقش ارزنده ای را ایفا نماید.

در این تحقیق  برای اولین بار در کشور گونه پیشتاز و تثبیت کننده ازت با خاصیتهای مهم دارویی برای توسعه جنگلکاری های چند منظوره اقتصادی و دارویی گونه ایران تورانی پیشآهنگ مناسب برای کاشت در مناطق خشک و نیمه خشک به به نام سنجد تلخ  مورد بررسی قرار می­گیرد.

رویشگاه های این گونه در سطح کشور شناسایی و نمونه هایی از برگ و بذر سنجد تلخ برای بررسی و مقایسه مورفولوژیکی و ژنتیکی در دستور کار قرار می گیرد. قبل از هر کار تکثیری تحقیق در خصوص صفات ژنتیکی مفید است. به دلیل تشابه اسمی این گیاه اغلب با زیتون تلخ Melia azadarach اشتباه گرفته می شود (با توجه به مذاکرات تلفنی در اغلب استانها زیتون تلخ را اشتباهاٌ سنجد تلخ می نامیدند، حتی در مجله علمی پژوهشی داروهاي گياهي (صادقی پور رودسری و همکاران 1385) و مجله علمی پژوهشی گياهان دارويي (دهقانی و احمدی، 1390) با زیتون تلخ اشتباه گرفته شده است.

با توجه به خاصیت تثبیت کنندگی ازت در این درختچه، خاصیت دارویی و زیبایی آن به عنوان گونه تزئینی و گونه پیشنهادی دکتر مروی مهاجر به عنوان درختچه پیشآهنگ در جنگلکاریهای مناطق خشک و نیمه خشک و پیش قراول در روال توالی تصمیم بر آن شد که بر روی تکثیر آن مطالعه ای صورت پذیرد.

سنجد تلخ یا خولان (Sea buckthorn) که  به نظر نگارنده بهتر است سنجد پرخار نامیده شود با نام علمی  Hippophae rhamnoides که اخیرا در سایت معتبر لیست گیاهی theplantlist.org به Elaeagnus rhamnoides  پذیرفته شده است از خانواده سنجد Eleagnaceae  از گیاهان ایران تورانی در این گزارش مورد بررسی قرار می گیرند (مظفریان، 1385، ثابتی، 1373). گونه های پیشرو برای جنگلکاری اولیه (Li and Zhang, 2004) در مناطق خشک و نیمه خشک ضروری است و  یکی از گونه های پیش­آهنگ ارزشمند از نظر تثبیت کنندگی ازت برای خاک سنجد تلخ می باشد (مروی مهاجر، 1385). ریشه های گسترده آن برای جذب آب و حفاظت خاک و برای تثبیت ماسه های روان بکار می رود (Li and Zhang, 2004). سنجد تلخ گونه ای درختچه خزان کننده مقاوم به سرما، خشکی و محیطهای کم پوشش می باشد (Zhang et al, 2010).

در طب سنتی چین و شوروی سابق برای التهاب دهان، زخم معده، آسیبهای حاصل از تشعشع و سوختگی کاربرد دارد (Lu, 1992). خاصیت ضد باکتریایی و آنتی اکسیدان از بذور این گیاه تایید شده است و حفاظت طبیعی این گونه توصیه شده است. متانول میوه و برگ این گیاه نیز خاصیت آنتی اکسیدانی دارد و جلوگیری از نکروز سلولی می نماید (Geetha et al, 2002).

برگ سنجد تلخ از عامل صدمات جدي به كبد كه همان تتراكلورايد كربن (CC14) جلوگيري مي كند تتراكلرايد كربن يكي از عوامل اصلي در ايجاد صدمات كبدي است كه برگ سنجد تلخ با داشتن خواص حفاظتي بهترين درمان براي اين اختلال است (سایت علمی دانشجویان ایران، 1391). اخیراٌ در آمریکا، ژاپن و فنلاند طرفداران زیادی پیدا کرده است برداشت میوه در پایان سپتامبر مواد شیمیایی مفید گیاه را بهتر حفظ می نماید  (Yang and Kallio, 2002).

سنجد تلخ هفت گونه دارد، غنچه گل نر شش بخش بی گلبرگ و گل ماده تنها یک تخمک و تخمدان دارد. مشکلات شکم و هضم دیر، جراحات رباط و تاندون، استرس و بیماری عصبی، تورم رحم،  ایمنی کم بدن، چربی خون و بسیاری بیماری ها را درمان می کند. ویتامین های متعدد حتی ویتامین k، B، اسید فولیک و ریبوفلاوین نیز دارد (Geetha and Asheesh,2011). این گیاه بر ساختار جوامع کاج و سرو خمره ای (جنگلکاری آمیخته)، بهبود فیزیکی و حاصلخیزی خاک و تنوع گونه ای چین موثر است. نیتروژن خاک 53/0 گرم بر کیلوگرم قبل از جنگلکاری و بعد از جنگلکاری با سنجد تلخ 95/0 شد. (Zhang and Chen,2007).

گلها زمانی که هنوز برگها در مرحله جوانه زنی می باشند شکوفا می­گردند (Traditional Tibetian Healing Inc., 2004). در درمان ورم مفاصل و روماتیسم در آسیای میانه بکار می­رود (Khalmatov et al, 1984). گلهای سنجد تلخ در تاجیکستان برای نرم کنندگی پوست بکار می رود (Barnaulov و Belenovskaya، 1988). میوه آن برای درمان مشکلات ریوی بکار می رود (Aseeva et al, 1985). داروهایی در ناخوشی های زنانه، سرماخوردگی و کاهش تب از آن ساخته شده است. روغن آن در مشکلات کبد و خون ریزی استعمال خارجی کاربرد دارد.

در کاهش تشعشعات و در چشم پزشکی و درمان آماس قرنیه بکار می رود (Bilaloglu Guliyeva et al , 2004). ویروس تب استخوان شکن در خون با مواد مستخرجه برگ سنجد تلخ مهار می شود (Jain, 2008). میزان اسید اسکوربیک، کوئینیک و مالیک حداکثر به ترتیب 66/1، 94/2 و 84/8 گرم در 100 میلی لیتر آب میوه سنجد تلخ وجود دارد.

با افزایش ارتفاع از سطح دریا و کاهش عرض جغرافیایی کل قند موجود در میوه کاهش می یابد و برعکس اسید اسکوربیک و اسید مالیک افزایش می یابد (Zheng et al, 2011). برگ و پوست این درختچه برای درمان اسهال نیز کاربرد دارد (Dharmananda, 2004). برگ و شاخه ها در درمان ورم روده ای بکار می رود (Tsybikovaet al, 1983). پس از مقایسه با کروماتوگرام مواد اتانولیک مستخرجه از ریشه و بذر سنجد تلخ نسبت به ساقه و برگ بهتر است با همزیستی اکتینومیست نیتروژن را تثبیت می کند، در صنایع آرایشی، شکلات سازی، نوشیدنی و مرباسازی بکار می رود (Michel et al, 2012).

روغن میوه و بذر سنجد تلخ دارای مواد مختلفی نظیر ویتامینهای محلول در چربی نظیر E و اسیداسکوربیک یا C و کاروتن و سایر مواد فیتوشیمیایی دارد. در تبت بیش از 1000 سال است در معالجه بیماری کاربرد دارد. روغن بذر از روغن میوه برای زخم معده مفیدتر گزارش شده است (Xing et al, 2002). برای بیماری های قلبی عروقی کاربرد دارد و در فارماکونتیک برای جذب آن و اثرات دارویی در روده، قلب و پوست انجام شده است (Li et al, 2012). فلاونوئیدها از آنتی اکسیدانهای طبیعی موجود در سنجد تلخ از تجمع پلاکتهای خون جلوگیری می­کند، گردش خون را بهبود می­بخشد، التهاب را کاهش داده و جلوگیری از رشد و گسترش سلولهای سرطانی می­کند (Bestwick et al, 2007). خواص ضد دیابت و سیروز کبدی و اثرات ضد پیری و غیره در مجموعه مقالات هشت همایش اتحادیه جهانی سنجد تلخ به صورت مبسوط ذکر شده است.

با خصوصیات ذکر شده فوق و نیاز جامعه برای شناخت گیاهان با ارزش تصمیم گرفتیم این گونه چند منظوره را که شناخت ناچیزی در سطح کشور از آن وجود دارد را به استان خراسان رضوی وارد نماییم.

ارزش دارویی

     برگ و پوست سنجد پرخار برای درمان اسهال نیز کاربرد دارد (Dharmananda, 2004). فلاونوئیدها از آنتی اکسیدان­های طبیعی موجود در سنجد تلخ از تجمع پلاکت­های خون جلوگیری می­کند، گردش خون را بهبود می­بخشد، التهاب را کاهش داده و جلوگیری از رشد و گسترش سلول­های سرطانی می­کند (Bestwick et al., 2007).

میزان اسیدهای اسکوربیک، کوئینیک و مالیک حداکثر به ترتیب 66/1، 94/2 و 84/8 گرم در 100 میلی­لیتر آب در میوه سنجد تلخ وجود دارد. با افزایش ارتفاع از سطح دریا و کاهش عرض جغرافیایی رویشگاه­های این گونه قند موجود در میوه درختان کاهش می­یابد و برعکس اسید اسکوربیک و اسید مالیک افزایش می یابد (Zheng et al., 2011) لذا این گونه برای استفاده در صنایع غذایی مناسب است.

در بیماری­های عصبی، استرس و دیرهضمی غذا، جراحات رباط و تاندون، تورم رحم و ایمنی کم بدن موثر است. ویتامین­های متعدد حتی ویتامین K، B، اسید فولیک و ریبوفلاوین نیز دارد (Geetha & Asheesh, 2011). مواد فنلی ریشه و بذر بصورت معنی­داری از ساقه و برگ بیشتر است. (Michel et al., 2012). سنجد پرخار برای بیماری­های قلبی- عروقی، گوارشی و پوستی کاربرد دارد (Li et al., 2012). مواد اتانولیک مستخرجه از ریشه و بذر سنجد تلخ نسبت به ساقه و برگ بیشتر است. این گونه با همزیستی اکتینومیست نیتروژن را تثبیت می­کند.

همچنین در صنایع آرایشی، شکلات سازی، نوشیدنی و مرباسازی به کار می­رود (Michel et al., 2012). ارزش این گیاه در کشورهای مختلف از نظر دارویی و صنایع غذایی مشخص شده است (شکل 1-2). استریوسکوپی رویشگاههای سنجد تلخ در فنلاند و چین نشان داد که حرارت بالا و بارندگی کم باعث افزایش گلوکز و کاهش اسید اسکوربیک و مالیک میوه می­شود. افزایش ارتفاع از سطح دریا بیش از 2000 متر نیز باعث افزایش اسید اسکوربیک و مالیک شد (Kortesniemi et al., 2014). میوه این گیاه خاصیت ضد عفونی دارد (مظفریان، 1391).

هفتمین کنفرانس اتحادیه جهانی سنجد تلخ 2015 دهلی نو- هندوستان و هشتمین کنفرانس در تای یوآن- چین در سال 2018

از 18 کشور در این کنفرانس شرکت کردند. هر 2 سال یکبار این اتحادیه کنفرانس بین المللی را در یکی از کشورهای داوطلب برگزار می نماید. دیدار با رییس اتحادیه سنجد تلخ جهان پروفسور تای، همچنین دیدار با پروفسور لو از چین، پروفسور سینگ از هند و پروفسور مورسل از آلمان به عنوان اعضاء اتحادیه.

 شرکت کنندگانی از فنلاند، چین، کانادا، مغولستان، اسلونی، نپال، پاکستان، ژاپن، آمریکا، آلمان، روسیه، رومانی و انگلیس به همراه شرکتهای مختلف در زمینه دارویی و جنگلکاری و باغهای تولیدی مطالبی را ارائه دادند.

کشورهایی مثل آلمان و انگلستان به صورت وارداتی بذور را کاشته و همکنون باغهای بزرگی دارند. کشور چین در وزارت منابع آب پروژه بین المللی کاشت سنجد تلخ را سازمان دهی می نماید. لذا با توجه به بومی بودن این گیاه با ارزش در کشورمان جای ایران برای توسعه خالی است. در نقشه زیر عدم اشاره رویشگاه های ایران آشکار است.

چندین مقاله مربوط به تولید نهال در ایران (آهنی و همکاران سالهای 1393 تا 1397) و شناسایی رویشگاه های این گونه برای اولین بار و معرفی به جهان به صورت سخنرانی ارائه شد و از بین 129 مقاله به عنوان مقاله برتر شناخته شد.

پیشنهاد می شود کشت این گونه همچون زرشک به صورت باغی به معاونت باغبانی وزارت جهاد کشاورزی معرفی گردد.

لازم به ذکر است پس از پیشنهاد تشکیل این اتحادیه در سال 1995 در پکن به صورت منظم از سال 2003 هر دو سال یکبار در کشورهای چین، آلمان، کانادا این کنفرانس برگزار شده است.

 درآمد:

به ازاء هر هکتار هزینه خرید نهال و نهالکاری (300 اصله) شامل کود، آبیاری همزمان با کاشت: 40000000 ریال

هر دوره آبیاری هر هکتار معادل 10000000 ریال لذا در هر سال حداقل 15 دوره آبیاری معادل 150000000 ریال

هزینه هر سال نگهداری و مراقبت (شامل کارگری، کود، سم و ..) معادل 22000000 ریال

درآمد از سال چهارم فقط برگ به ازائ هر درخت 5 کیلوگرم و هر کیلو برگ خشک معادل 40 هزار تومان مجموعاٌ: 5*300*400000= 600000000 ریال

لازم به ذکر است از سال ششم به بعد میوه دهی این درختان شروع می شود ولی اگر 100 پایه را ماده در نظر بگیریم به ازاء هر درخت 4 کیلوگرم میوه و هر کیلو میوه 50000 تومان:

کیلو4*500000ریال*پایه100=200000000 ریال درآمد

طرح 10 ساله در نظر گرفته می شود

عملکرد میوه در هکتار از 6 تن تا 20 تن در شرایط عالی کاشت و میکرو کلیما نظیر احداث شبکه آبیاری بارانی، خاک سبک مغذی و … خواهد داشت.

فرآوری میوه درخت سیبکتورن:

قرصهای به دست آمده از میوه این گیاه با تعداد 60 قرص یا کپسول در بسته بندی های متفاوت تا 300 یوآن معادل حدود ششصد هزار تومان به فروش می رسد.

صابون، شامپو، کرم و ماسک صورت و سایر محصولات آرایشی بهداشتی این گیاه به دلیل خاصیت ضد تشعشعی و ویتامینهای متعدد در آلمان، هند و سایر کشورها با قیمت بالا تولید شده و ارزش فراوانی دارد.

دمنوش برگ به صورت چای کیسه ای به ازاء هر 20 دانه در قالب یک بسته با ابعاد 15*10*10 سانتیمتر حدود 150 هزار تومان به فروش می رسد.